Photo by Naif Baran

This interview was done in Turkish and translated to English. Please scroll down to read the Turkish version. 

Photo by Naif Baran
Photo by Naif Baran

 In your new exhibition, you say “There is a Way Out”. I want to ask you, an artist that produces works with plenty of political irony, if, in your opinion, there is a “way out”. And how have you reflected this on your works?

Şener Özmen: I wish I could say there always was. Even at those times when we could not find, or see where the way out was we had a foolish hope of it within. People have never been asked “would you like to break out of this hell?” They have been asked instead, “would you really like to break out of this hell?” Even the hell metaphor is too soft in my opinion because here, in this quarter – let’s say in the Middle East –when you think of the times past and the current times, it sounds as a metaphor, too ordinary. We could also say we don’t want to break out. We don’t want to break out, don’t want to go nowhere else, don’t want to leave our lands or homes! The East is such a place! Islam has given or could give peace neither to the millions who believed in it nor to its surroundings. “Going to the East is going to where the night falls…” says the master of the Mexican verse, and she is right, whereas the West – Europe – does not seem to go back to the drawing board and review its immigration policies. For an Easterner, there remains no distinction between whence the sun rises and where it sets since the path itself it follows is pitch-dark. In this journey, his/her spouse will die, his/her children will die, he/she will necessarily die! I am not looking for who is culpable – I have long quit that! – this is our nature, our culture; we don’t have a future, we asked for putting our children in coffins adorned with flags, and sending them to nothingness in company with great reticence. The raison d’état, which made a great effort to preserve, and to hand down to the future generations intact the inscriptions and scriptures in Mongolia, will not leave a healthy generation behind. Because it does not love, because it does not love those who resist, or have resisted itself! It does not love either those with a history, a language, a different religion or culture. It does not love the human! You will obey… that is the only thing it knows, you see!

Will you speak your native language? Of course, but you will speak it in the space I define and under the conditions I set. Why is the vernacular that important for someone like me who has later learned, spoken and been writing in Kurdish – the Kurmanji dialect? Because what we call consciousness thence begins and bushes out… Because there, I am at home. Has it been called the mother tongue all for nothing!? I can either be a fan or a victim of a language imposed on me. In short, colonialist practices. Of course, I must be offended, for I need to take it personal as I can’t speak my own language. Let the others be offended as well.

Well then how are we going to break out? How and whence to break out? When you think through Turkey and the Turks, you should take the hit. You will ask for peace, hence you will fight. You will banish and politically exclude the fascists, you won’t allow new grounds to those who incite hatred and you won’t protect them. This may be a way out. Here the wound is more severe, and this is what I want to say. It is not my fault that all these fall under my art – and the exhibition on The Way Out – as reflections. Neither it is something I have foreseen. I think of this as a phase for myself. From an artistic perspective this is a “way out” where I come face to face with the material through which I reason. Because I am stuck, too. Turkey’s contemporary art has been stuck, too. It will not be me who will pave the way. This exhibition will not pave it at all. No exhibition will. Neither any has the chance! This was to be the case, having constantly talked about success. The rise of that one, the international success of another, major works, opennings and other ceremonies… All of them are for showing and proving how advanced contemporary modern art in Turkey is. Talking about “political art”, each artist in Turkey might have at least a dozen of political works, I mean, probably, and this, he/she might have incidentally uttered. You will rub shoulders with those in power, who will come to your opennings and something, after which you will talk about political art, great sensitivities, open wounds, for which there is no need to! There really is no need to! You do not have to prove anything to anyone…


I will please ask you to especially talk a little bit about your video work “How to tell of peace to a living dove?”

Ş.Ö.: My last video… An adult artist trying to explain to a living dove what peace is, without saying a single word, an inner voice accompanying him, needless to say my son’s voice. A poem of a journey being gone on along with the aftershocks of a process that started with the Kobanî incidents; the returning of verse and magic; a video attempt at the eruption from the enormous crater of a volcano of what death or deaths leave behind, and at the multiplication of only the feeling of emptiness in me. Even that is intermittent, the phrases are in Turkish, the sounds are bent and twisted, the emphases are timid. The things that are derived not from a geography of fear, but actually from “the fear of geography”… You see how evil moves forward? Because it is easy to yell war cries. It is easy to feed upon war. Then what does this adult reticence tell us? This childish inner voice? Only at its beginning it says, “Frankly, dear white dove, we should have come together before our life not held in quite high esteem regressed into hell, not now!” The phrase here “…our life not held in quite high esteem” tells us everything. It rather reveals everything, but it does not whine, no, no it does not! It talks about nurturing the peace, or rather, about those things that no living being should encounter with. When we nurture the peace as if we incite the fire, we begin to screw up, which is what is already happening. Oh, if you knew how many children have been killed. I do not know it, either. We have not forgotten, have we, the 12 year-old Ceylan Önkol, killed by a mortar fired from the Yayla Station on the day of 28 September 2009 while she was having her animals graze on the hamlet of Hambaz – and I repeat, while she was feeding her animals – in the Şenlik village of Diyarbakır’s Licê district. And Uğur Kaymaz… I believe we have forgotten them. They were children not of importance, all of whom were Kurdish, that is, children who do not count for something! Children who say, “Frankly, dear white dove, we should have come together before our life not held in quite high esteem regressed into hell, not now!”… the locales the video shows, be they the pasture, the square, the playground, the street; these are these spots.


What is the reason of your making a solo exhibition every few years instead of one each year? 

Ş.Ö.: This has to do with my way of producing. It is because I know that it is not possible to come up with a solo exhibition every year, and even if that were possible I would not have wanted that. I have a way of thinking and producing that extends over time, which I recommend to everyone. In time you are obliged to abandon some of your projects forever, while some others come to the fore, opening distinct areas in your horizon of thought, and you see that you are not where you started in the beginning. In this country – and probably elsewhere – solo exhibition is much considered important and as a matter of fact it is seen as a criterion for being an artist, or one type of artist. What is being said and believed is that the solo is indispensable for an artist to observe him/herself. How many solo exhibitions does Duchamp have? I am only asking out of curiosity. Art is not the only way I produce, and it does not have to be thusly, that is, I am not going on a holiday or something in my non-artistic times, I am not giving a pause; something else emerges, I am passing onto another production and generally this happens to be something in Kurdish, a tale, a novel, a translation, etc. And these are not that pragmatic or anything. They are only related things, which may require some time to consider, and they will, but they are like this. I do not have an art dealer that constrains me and I can say that my biggest supporter is my dealer. My dealer knows my work method, and being asked “what are you dealing with at the moment?” I can say “I have just started a new novel and I do not think of art”.


How is Diyarbakır at the moment? What is happening on the street while you are producing for your exhibition at Co-Pilot?

Ş.Ö.: Yesterday, for instance, the shutters were closed in Diyarbakır due to the incidents in Silvan and Licê. Except, of course, those of the major markets. Almost all such protests have been tried by the Kurdish movement in the 1990s, and much has been said over their socio-economic consequences. Oh, no one should die or be killed in clashes lest the shutters be closed. And, the relationship between local administrations with the capital is only odd. Whoever is able to cope with another! What will come out of poor Kurdish shopkeeper closing its shutters? His/her life is already like this… When everything settles down another phase will begin, and at that time countless of what is not seen or not wanted to be seen today – foremost the unearned income and swollen edifices, sidewalks, streets, transportation, communication, etc. – will be talked about and met with reaction. We already know what the state is. No need to talk about it.


Tanpınar says, “Turkey does not give the opportunity to its scions to be engaged in anything other than themselves”. Is this valid, and if so, how much is it, in your living and producing in Diyarbakır?

Ş.Ö.: Of course, not… Because I have never deemed myself to be a scion and after all it has never fathered me. Apart from that, living and producing in Diyarbakır was not due to a lack of choice, and why should it be!? Where is Diyarbakır? It has been said to be the heart of Kurdish politics. Well, where is the Paris of the East? There is no such a place! It is obvious that what is meant is not the historical edifices, large squares, uniform streets, arcs, parks, culture or art. What I see is not this epic city. It is a place that develops, that is under development(!), becoming concrete, full of shopping malls, David Peoples, and Big Chefs, where the poor becomes poorer, and where the Kurdish politics escape to higher secure spheres. My pursuits are naturally art and literature (Kurdish) but they are not like some fifteen-twenty years ago in the sense of freedoms.


What are your views on the revolution in Rojava?

Ş.Ö.: It will be only just to call it the Kurds’ heroic struggle against the ISIS despite the governing power’s support to the latter. Rojava has been imprinted on our memories as a region where not only a single armed power was involved in making war but also the peshmerga. It is required to set aside the ideological reflections and to look at what is happening from a more realist perspective. Kurds have tremendously fought back and they keep doing that. Instead, my mind works in the following way: the resistance in Rojava should not lead to suppression and being used for the purpose of covering some things. Something like that seems to have happened, or been happening. Under the sympathy for ISIS among Turks also lies enmity towards the Kurds. This has evolved in another direction because of the US pressure, and the PKK has for a long time been saying it is open to this cooperation. In other words, going to Pirsûs (Suruç), unfurling anti-imperialist banners, and striving to provoke Kurds of Urfa against American imperialism is a partisan and an absurd course. The left wing keeps loading the Kurds not for the latter to establish a state, but to bring down others’.


For the events that started with the collapse of the resolution process, the events of the 1990s are routinely referred to. Comments have been made as if we have gone back to the 90s. As a person that lived those times in the region, would you agree with such comments?

Ş.Ö.: No, we have not gone back. This is an absurd argument from a dialectical view as well. Neither history constantly goes back and forth. But this is a Hegelian understanding of history. The postmodern historical approach claims the opposite. There is a series of new factors brought about with coming to terms with the army or with having the army going back to their barracks. The rupture in politics in Turkey has started with an army chief of staff going to jail. This coming to terms, of course is not one against extrajudicial executions. It is apparent that this argument is couched in political terms of “should we go back or not”. Were the 90s as such? Hezbollah, the deep state, the band of executioners and slanderers, Yeşil, etc. In every armed organization, there are hawks and doves. The state is eventually an organization in which one declares at the last moment the end of the Peace Process whereas another says, “It has not ended but shelved”. Duran Kalkan says one thing, another one something else. Was there a social media in the nineties? Were we that integrated with the world? There is something else as well, which is that yes, the wall of fear has long been demolished.


What is peace to you?

Ş.Ö.: It is a person’s retreating into his/her little problems now.


Could we explain during the peace process well enough what peace is?

Ş.Ö.: Probably, not. If we could – could have – would the lynching attempt have occurred in Aksaray? That is, the attempt that backfired… We are prepared to lynch. A single spark is more than enough! We have not forgotten the journalist murdered due to a snowball that hit the display of a store. What the mob that is more royalist than the king has done is just sickening. A malady! Moreover you are nurturing this via politics. You will not explain peace to the Kurds, not to those in Hakkari, and never to those in Silopi. You will…, you will…, you will… put an end to the politics that nurtures the ordinary Turk’s – or of those who identify themselves as Turks – anti-Kurdish, anti-Armenian, and anti-gay viewpoint! Can this be done by the state!? By the state of this calibre?


How would you explain peace?

Ş.Ö.: With the burning sand at the beach… next maybe with education…


If there are unchanging factors in since the 90s, why do you think we could not change them?

Ş.Ö.: In what sense? In the arts? In the art of the 90s? Or in politics? I know that we have changed a great deal of things. I am also an artist of this generation. We were post-structuralists at that time. Years later a greeaaaaaaat artist this country has raised got up and said: “Great art cannot be done in Hakkari, but in Istanbul…” while some others – they were also this country’s big artists and thinkers – said: “… there are quotas in biennales for the Kurds… supported by the EU… these people have friends at court… if you are a Kurd or a gay, doors will open for you…” Are these the doors you opened? Why do you get angry, mate!? For what do you fly into a fury!? Three contemporary Kurdish artists fell from Heaven, one for… Anyway, besides, these are not either figures that roam around as conservatives. They are highly modern and progressive. And even liberal… The solo exhibitions they have opened are numerous.


In our inability to make the changes, what has been the role of art and the artist?

Ş.Ö.: I could say that a viewpoint that disregarded the end-to-end pileup, the so-called Turkish art has played a role.


If a change has occurred, who were the artists that pioneered this change?

Ş.Ö.: In my opinion, this started with Sarkis’ conduct. Had Sarkis not been there, we could not have achieved much, and even if we could, it would be something else, without this setting. Sarkis, Gülsün Karamustafa, Hale Tenger, these three elder artists knew quite well what oppression meant and where it came from. They have not been estranged with Turkey and the troubles of the region, they have embarked on settling the old scores with this tyrannical history via what their memories have provided them. We, our generation happened to be their successors… Halil Altındere’s attitude, for example, was a very straight one.


How do you regard the market for contemporary art?

Ş.Ö.: What I would say about the market does not matter indeed.


In your opinion, under whose monopoly is modern art; the collectors, gallerists or the curators? Where is the artist nowadays in this cycle?

Ş.Ö.: The choice “D”, that is, under no one’s monopoly. Modern art is under the monopoly of cultural capital and this has been the case for a long, a very long time. As for the artist, the weakest link here is in fact the artist, who does not either have power!


Finally, I wonder what you think on the issue of art criticism. According to some, the death of the art critic has occurred. What is your opinion on this?

Ş.Ö.: You know, for a long time now I have not been writing on an exhibition, on a work, or on an artist. I rather express my thoughts through interviews, which is more meaningful and less tiring for me. One of the latest who said that there is no modern art criticism in Turkey was Hasan Bülent Kahraman, who has been read greatly by our generation. The course of criticism has changed, but I cannot say it is dead. It has been professionalized, institutionalized, and formalized, etc. There are texts that emulate the sharp manner of the 90s’ informal contemporary art criticism, but, they cannot even explain the problem to themselves. There are – excuse my language – nonsensical criticisms, which you need to quit reading from the second paragraph onwards since whoever or whatever it is written about or what its complaint is about get so complicated to understand. There are also those genuine texts in which you see that there is knowledge and they are not fed with personal matters. Has art died? Probably not, and probably neither has art criticism.



Photo: Naif Baran 

This interview has been published on the 9-15 Sept. issue of Grazia Magazine. 


Yeni serginizde “Çıkış Var” diyorsunuz. Politik ironisi bol işler üreten bir sanatçı olarak bu isim üzerine sormak istiyorum. Bir “çıkış” var mı sizce de? Siz bunu işlerinize nasıl yansıttınız?

Şener Özmen: Hep vardı demek isterdim. Orayı –çıkışı– bulamadığımız, göremediğimiz zamanlarda bile, aptalca bir çıkış umudu vardı içimizde. İnsanlara, “Bu cehennemden çıkmak istiyor musunuz?” diye sorulmadı ki hiç! Şöyle soruldu; “Bu cehennemden çıkmak mı istiyorsunuz?” Cehennem eğretilemesi bile fazla yumuşak kanımca, yumuşak çünkü, burada, buralarda –Ortadoğu’da diyelim– geçen zamanı ve şimdiki zamanları düşündüğünüzde, fazlasıyla sıradan bir metafor gibi kalıyor. Çıkmak istemiyoruz da diyebiliriz. Çıkmak istemiyoruz, başka hiçbir yere gitmek istemiyoruz, topraklarımızı, evimizi ve barkımızı terk etmek istemiyoruz! Doğu böyle bir yer işte! İslâm ne kendisine inanmış milyonlarca insana huzur verdi/verebildi ne çevresindekilere. “Doğu’ya gitmek, gecenin başladığı yere gitmektir…” diyor Meksika şiirinin anası, doğru söylüyor, Batı ise –Avrupa– göçmen politikalarını sil baştan masaya yatıracak gibi görünmüyor. Bir Doğulu için, güneşin doğduğu yer ile, battığı yer arasında hiçbir fark kalmıyor, izlediği yolun kendisi zifiri karanlık! Bu yolculukta eşi ölecek, çocukları ölecek, kendisi ölecek illa ki! Müsebbibini aramıyorum –bunu çoktan bıraktım! – bu bizim doğamız, bizim kültürümüz, bir geleceğimiz yok, çocuklarımızı bayraklarla bezenmiş tabutlara koyup, büyük suskunluklar eşliğinde hiçliğe göndermeyi biz istedik! Moğolistan’daki kitabeleri, yazıtları korumak ve onu yeni nesillere sağlam bir şekilde bırakmak için çok çaba sarfetmiş devlet aklının, geleceğe bırakacak sağlam bir nesli kalmayacak. Çünkü sevmiyor, çünkü kendisine direnen, direnmiş olanları sevmiyor! Bir tarihi, bir dili, farklı bir dini ve kültürü olanı da sevmiyor. O, insanı sevmiyor! Biat edeceksin… bildiği tek şey bu işte!


Kendi dilini mi konuşacaksın? Elbette, ancak bunu benim belirlediğim alanlarda ve benim koyduğum şartlarda konuşacaksın. Anadil neden bu kadar önemli benim gibi Kürtçeyi –Kurmancî diyalektini– sonradan öğrenmiş, konuşmuş ve yazmakta olan biri için? Çünkü bilinç dediğiniz şey oradan başlıyor, oradan yeşeriyor… Çünkü orada daha güvendeyimdir. Boşuna mı anadil demişler!? Bana dayatılmış başka bir dilin hayranı da olabilirim, kurbanı da. Sömürge pratikleri velhasıl. Tabii ki gocunmam gerekir, dilimi konuşamadığım için üstüme alınmam gerekir. Başkaları da gocunsun.

Peki nasıl çıkacağız? Nasıl ve nereden çıkılacak? Türkiye ve Türkler üzerinden düşündüğünüzde, elinizi taşın altına koyacaksınız. Barışı siz isteyeceksiniz, bunun için siz mücadele edeceksiniz. Faşisteleri kovacaksın, siyasetinden dışlayacaksın ve nefreti körükleyenlere yeni alanlar açmayacaksın, onları korumayacaksın. Bu, belki bir çıkış olabilir. Burada yara daha ağır, söylemek istediğim şey bu. Tüm bunların birer yansıma olarak sanatıma –ve Çıkış Var sergisine– dahil olması ise, benim suçum değil! Öngördüğüm bir şey de değil. Kendim için, bunun bir aşama olduğunu düşünüyorum. Sanatsal açıdan malzemeyle yüz yüze geldiğim ve malzeme üzerinden düşündüğüm bir “çıkış”. Çünkü ben de tıkandım. Türkiye güncel sanatı da tıkandı. Yolu ben açmayacağım, bu sergi hiç açmayacak ve hiçbir sergi açmayacak, böyle bir şansı da yok! Sürekli başarıdan söz ederseniz, olacağı buydu! Şunun çıkışı, bunun uluslararası başarısı, büyük yapıtlar, açılışlar ve diğer seremoniler… Hepsi Türkiye’de çağdaş, güncel sanatın ne kadar ileride olduğunu göstermek, kanıtlamak için. “Politik sanat” derken, Türkiye’de her sanatçının en az bir düzine politik çalışması olabilir, vardır yani, bunu kendisi de laf arasında söylemiş olabilir. İktidarla haşır neşir olacaksın, açılışlarına falan gelecekler, ardından politik sanat, büyük hassasiyetler, kapanmayan yaralardan söz edeceksin ki, buna gerek yok! Gerçekten yok! Kimseye bir şey kanıtlamak zorunda değilsin…


Özellikle de, “How to tell of peace to a living dove?” adlı video işinizden biraz bahsetmenizi rica edeceğim. 

Ş.Ö.: Son videom… Tek kelime etmeksizin canlı bir güvercine barışı anlatmaya çalışan yetişkin bir sanatçı, ona eşlik eden bir iç-ses, tabii ki oğlumun sesi. Kobanî olaylarıyla başlayan bir sürecin artçı sarsıntılarıyla alınan, alınmakta olan bir yol şiiri, şiirin ve büyünün geri dönüşü, ölümün, ölümlerin bıraktığı ve bir yanardağın kocaman ağzından yayılan ve ben de sadece boşluk hissini katmerleştiren bir video girişimi. Bu bile kesintili, cümleler Türkçe, sesler eğilip bükülmüş, vurgular ürkek. Bir korku coğrafyasından değil, bizatihi “coğrafya korkusu”ndan türemiş şeyler… Kötülük nasıl da yol alıyor gördünüz mü? Kolay çünkü savaş naraları atmak. Savaştan beslenmek. Peki neler anlatıyor bu yetişkin suskunluk? Bu çocuksu iç-ses? “Açıkçası sevgili beyaz güvercin, seninle, pek itibar görmeyen hayatımız cehenneme dönmeden önce bir araya gelmeliydik, şimdi değil!” diyor daha başlarken. Buradaki “…pek itibar görmeyen hayatımız” cümlesi, anlatıyor herşeyi. Ele veriyor daha doğrusu, ama mızmızlanmıyor, yok, hayır, mızmızlanmıyor! Barışı beslemekten söz ediyor, daha doğrusu, o yaştaki hiçbir canlının karşılaşmaması gereken şeylerden. Barışı, ateşi besler gibi beslediğimizde, çuvallamaya başlıyoruz, ki zaten olan da bu. Kaç çocuk öldürüldü ah bir bilseniz!? Ben de bilmiyorum… Diyarbakır’ın Licê ilçesine bağlı Şenlik köyü Hambaz mezrasında, 28 Eylül 2009 günü hayvanlarını otlattığı sırada –tekrar ediyorum hayvanlarını otlattığı sırada– Yayla Karakolu’ndan atılan havan topu ile öldürülen 12 yaşındaki Ceylan Önkol’ü unutmadık değil mi!? Uğur Kaymaz’ı… Unuttuk bence. Önemli değil, bu çocukların hepsi de Kürt çocuklarıydı, yani bir kıymet-i harbiyesi olmayan çocuklar! “Açıkçası sevgili beyaz güvercin, seninle, pek itibar görmeyen hayatımız cehenneme dönmeden önce bir araya gelmeliydik, şimdi değil!” diyen çocuklar… videonun gösterdiği yer, otlak olsun, meydan olsun, oyun parkı olsun, sokak olsun, bu noktalar.


Her sene bir solo sergi yerine birkaç yılda bir solo yapıyorsunuz. Bunun sebebi nedir?

Ş.Ö.: Üretim biçimimle alakalı. Her sene bir solo sergi yapmamın mümkün olmadığını, mümkün olsa bile, bunu istemeyeceğimi bildiğim için. Zamana yayılan, zamana yaydığım bir düşünüş ve üretim biçimim var, öneririm. Zamanla, kimi projelerinizden sonsuza dek vazgeçmek zorunda kalıyorsunuz, kimleri üste çıkıyor, farklı alanlar açıyor düşünce ufkunuzda ve siz başladığınız noktada olmadığınızı görüyorsunuz. Bu ülkede –başka yerlerde de böyledir muhtemelen– solo sergi çok önemseniyor ve hatta sanatçı olmanın, bir tür sanatçı olmanın en önemli kıstası gibi görülüyor. Sanatçının da kendisini görmesi için solo elzem, söylenen ve inanılan da bu. Duchamp’ın kaç solo sergisi var? Sırf meraktan soruyorum. Sanat tek üretim biçimim değil, böyle olması da gerekmiyor, yani sanat-dışı zamanlarımda tatile çıkıyor falan değilim, es veriyor değilim, başka bir şey geliyor, başka bir üretime geçiyorum ve bu genelde Kürtçe bir şeyler oluyor, bir öykü, bir roman, bir çeviri vs. Bunlar öyle programatik falan da değil. Birbiriyle ilintili şeyler sadece, okunması zaman alabilir, alacak da, ama böyle. Beni sıkıştıran bir galericim de yok ve diyebilirim ki, bu konuda en büyük destekçim de galericim. Çalışma yöntemimi biliyor, “Şu an nelerle uğraşıyorsun?” diye sorduğunda, “Yeni bir romana başladım ve sanat düşünmüyorum” diyebiliyorum.


Diyarbakır nasıl şu an? Siz Co-Pilot’taki serginiz için işlerinizi üretirken, üretmeye çalışırken sokaklarda neler yaşanıyor?

Ş.Ö.: Dün mesela Silvan ve Licê olaylarından ötürü Diyarbakır’da kepenkler kapalıydı. Büyük marketler dışında tabii… Bu tarz protestoların hemen tümü, Kürt hareketi tarafından 90’larda denendi ve sosyo-ekonomik sonuçları üzerine de çok sözler sarfedildi. Aman kimse çatışmalarda ölmesin, öldürülmesin de, kapatılan kepenkler olsun! Yerel yönetimlerin sermaye ile ilişkisi de bir tuhaf. Kimin gücü, kime yeterse! Yoksul Kürt esnafı kepenk kapatmış da ne olacak? Hayatı zaten böyle… Sular durulduğunda başka bir evreye geçilecek, o zaman, bugün görülmeyen, görülmek istenmeyen pek çok şey –başta rant ve şişmiş yapılar, kaldırımlar, sokaklar, ulaşım, iletişim vs.– konuşulacak ve tepkiyle karşılanacak. Devleti ise zaten biliyoruz. Konuşmaya gerek yok.


“Türkiye evlatlarına, kendisinden başka bir şeyle meşgul olma imkânı vermiyor.” der Tanpınar. Sizin Diyarbakır’da yaşıyor ve oradan üretiyor olmanız açısından da bu cümle geçerli mi, ya da ne kadar geçerli?

Ş.Ö.: Değil tabii ki… Çünkü kendimi hiçbir zaman bir evlat olarak görmedim ve o da zaten bana babalık etmedi. Bunun dışında Diyarbakır’da yaşamak ve üretmek bir seçeneksizlik değildi benim için, neden böyle olsundu ki!? Diyarbakır neresi? Kürt siyasetinin kalbi deniliyor, peki Doğu’nun Paris’i hangisi? Yok böyle bir yer! Kastedilen şeyin tarihsel yapılar, geniş meydanlar, muntazam yollar, arklar, parklar, kültür ve sanat olmadığı ortada. Masalası bir kent değil benim gördüğüm. Gelişen, gelişmekte olan(!), betonlaşan, AVM’leşen, David People’laşan, Big Chefs’leşen, yoksulun daha da yoksullaştığı, Kürt siyasetinin yüksek güvenli alanlara kaçtığı bir yer şimdi… Meşguliyetim sanat ve edebiyat (Kürtçe edebiyat) tabii ki, ama bir on beş-yirmi yıl öncesi gibi de değil özgürlükler anlamında.


Rojava’daki devrimle ilgili görüşleriniz nedir?

Ş.Ö.: Kürtlerin, iktidarın işbirliğine rağmen IŞİD’e karşı verdiği destansı mücadelesi demek daha yerinde olacak. Rojava, bir tek silahlı gücün değil, pêşmergenin de işin içinde olduğu ve savaştığı bir bölge olarak hafızalarımızda yer etti. İdeolojik yansımaları bir kenara koymak gerekiyor ve daha gerçekçi bir noktadan bakmak gerekiyor yaşananlara. Kürtler, muazzam bir şekilde direndi ve direniyor. Benimse kafam şu yönde çalışıyor, Rojava’daki direniş, Kuzey için bir baskı oluşturmamalı ve kimi şeyleri örtmek için bir perde niyetine kullanılmamalı. Böyle bir şey oldu sanki, oluyor. IŞİD’in Türkler arasında sempati toplamasının da arkasında Kürt düşmanlığı var. ABD’nin baskısıyla bu başka bir yöne evrildi ve PKK, çoktandır bu işbirliğine açık olduğunu söylüyor. Yanisi şu, Pirsûs’a (Suruç) gidip, anti-emperyalist pankartlar açmak ve Urfalı Kürtleri Amerikan emperyalizmine karşı uynadırmaya çalışmak çok taraflı ve saçma bir yol! Sol cenah, Kürtlerin bir devlet kurması için değil, devletleri yıkması için şişirmeye devam ediyor.


Çözüm sürecinin çökmesiyle başlayan olaylarda hep 90’lara referans veriliyor. 90’lara mı döndük gibi yorumlar yapılıyor. 90’ları o coğrafyada yaşamış bir insan olarak sizce 90’lara döndük mü, dönmedik mi?

Ş.Ö.: Dönmedik! Bu diyalektik olarak da saçma bir argüman! Tarih de böyle sürekli bir ileri bir geri gitmiyor. Ama bu, Hegelci bir tarih anlayışı. Postmodern tarihsel yaklaşım, bunun tersini söylüyor. Askerle hesaplaşmanın veyahut askerin elini siyasetten çektirmenin de getirdiği bir dizi yeni faktör var. Türkiye siyasetindeki kırılma, bir genelkurmay başkanının içeri girmesiyle başladı. Bu hesaplaşma, tabii ki yargısız infazlarla girişilen bir hesaplaşma değil. Bu argümanın “dönsek mi, dönmesek mi” tarzında siyaseten söylendiği çok açık. 90’lar böyle miydi? Hizbullah, derin devlet, infazcı itirafçılar ordusu, Yeşil vs. Her silahlı örgütte şahinler ve güvercinler vardır, devlet de en nihayetinde bir örgüt, biri Barış Süreci’nin bittiğini ilan eder giderayak, diğeri çıkar, “Bitmedi, dondurduk” der. Duran Kalkan bir şey söyler, diğeri başka bir şey. Doksanlarda sosyal medya mı vardı? Dünya ile bu kadar yakın mıydık? Bi şey daha var ki, evet, korku duvarı çoktan yıkıldı.


Sizce barış ne demek?

Ş.Ö.: İnsanın artık kendi küçük sorunlarına çekilmesi demek.


Barış sürecinde barışı yeterince anlatabildik mi?

Ş.Ö.: Mutemelen hayır. Anlatabilsek –anlatabilseydik– Aksaray’daki linç girişimi olur muydu? Hani şu tersine dönen girişimden… Linç etmeye hazırız, bir kıvılcım yeter artar bile! Camına kartopu çarptı diye katledilen gazeteciyi unutmadık! Kraldan çok daha kralcı güruhun yapıp ettikleri tek kelimeyle mide bulandırıcı! Hastalık! Üstelik bunu siyaset üzerinden besliyorsun. Barışı Kürtlere anlatmayacaksın, Hakkari’dekine anlatmayacaksın, Silopi’dekine hiç anlatmayacaksın. Ortalama Türk’ün –veyahut kendisini Türk olarak ifade edenlerin– anti-Kürt, anti-Ermeni, anti-gay bakışını besleyen siyaseti bitireceksin. ….ceksin, ….ceksin, ….ceksin! Bunu devlet mi yapacak!? Hem de bu haldeyken?


Siz barışı nasıl anlatırsınız?  

Ş.Ö.: Sahildeki yakıcı kumlarla… sonra belki eğitimle…


90’lara göre değişmeyen unsurlar varsa sizce neden değiştiremedik?

Ş.Ö.: Hangi anlamda? Sanatta mı? 90’lar sanatında mı? Yoksa siyasette mi? Pek çok şeyi değiştirdiğimizi biliyorum. Ben de bu kuşağın sanatçısıyım. Bozguncu değil, post-yapılsalcıydık o sıralar. Yıllar sonra bu ülkenin yetiştirdiği büyüüüüüükkkkkk sanatçılardan biri kalkıp, şunları söyledi: “Büyük sanat Hakkari’de yapılmaz, İstanbul’da yapılır…”, başka birileri de –onlar da bu ülkenin büyük sanatçıları, düşünürleri– şunları: “… Bienallerde Kürt kontenjanı var … AB destekliyor … ….Bunların dayıları var … Kürtsen, gay’sen, her kapı açılır … Açtığınız kapılar bunlar mı? Neye sinirleniyorsun a gözüm!? Neye, nelere ifrit oluyorsun!? Gökten üç Kürt güncel sanatçı düştü, biri… Neyse, üstelik bunlar hiç de öyle muhafazakâr diye ortalıkta gezinen şahsiyetler de değil. Son derece çağdaş ve ilericiler. Hatta liberal… Açtıkları solo sergiler, neredeyse benim yaşım kadar.


Değiştirememizde sanatın ve sanatçının rolü neydi?

Ş.Ö.: Türk Sanatı denilen zincirleme kazayı hiçe sayan bir bakışın rol oynadığını söyleyebilirim.


Eğer bir değişim olduysa da bu değişimin öncülüğünü yapan sanatçılar kimdi?

Ş.Ö.: Bence bu başta Sarkis’in tavrıyla başladı. Sarkis olmasaydı, buralara kadar gelinemezdi, gelinse bile, başka bir şey olacaktı, ama bu sahne olmayacaktı. Sarkis, Gülsün Karamustafa, Hale Tenger, bu sanatçı büyükler baskının ne olduğunu ve nerelerden geldiğini gayet iyi biliyorlardı. Türkiye ve bölge dertlerinden uzaklaşmadılar, bizatihi, belleğin verdikleriyle hesaplaşmaya giriştiler bu ceberrut tarihle. Ardılları bizlerdik işte, bizim kuşağımız… Halil Altındere’nin tavrı çok net bir tavırdı mesela.


Türkiye çağdaş sanat piyasasını nasıl görüyorsunuz?

Ş.Ö.: Benim piyasa ile ilgili söyleyeceklerimin bir önemi yok aslında.


Çağdaş sanat sizce koleksiyonerlerin mi, galericilerin mi yoksa küratörlerin mi tekelinde? Sanatçı bu döngünün neresinde şu sıralar?

Ş.Ö.: “D” şıkkı, yani hiç birinin… Çağdaş sanat, kültürel sermayenin tekelinde ve bu uzun ama çok uzun yıllardır böyle. Sanatçıya gelince, buradaki en zayıf halka sanatçı aslında, onun da gücü yok!


Son olarak sanat eleştirmenliği konsusunda neler düşündüğünüzü merak ediyorum. Kimilerine göre sanat eleştirmeninin ölümü gerçekleşti. Sizin fikriniz nedir bu konuda?

Ş.Ö.: Biliyorsunuz, uzun zamandır artık ne sergi, ne yapıt ne de sanatçı yazmıyorum. Düşüncelerimi söyleşiler aracılığıyla dile getiriyorum daha çok ve bu benim için daha anlamlı ve daha az yorucu. Türkiye’de çağdaş sanat eleştirisi olmadığını en son söyleyenlerden biri Hasan Bülent Kahraman idi, ki bizim kuşak tarafından çokça okundu. Eleştirmenliğin seyri değişti, öldü diyemem. Profesyonelleşti, dernekleşti, resmileşti vs. 90’ların gayr-ı resmi güncel sanat eleştirisinin çatallı diline öykünen metinler var, ama, sorunu, kendilerine bile anlatamıyorlar. Saçma sapan –afedersiniz– eleştiriler var, kimi, neyi anlattığı, derdinin ne olduğu ikinci paragraftan sonra öyle karmaşık bir hal alıyor ki, bırakmak zorunda kalıyorsunuz. Umut veren, sahici metinler de var, bilgiyi görebiliyorsunuz ve kişisel bir sorunu metne yedirmediğini de. Sanat öldü mü? Muhtemelen hayır ve muhtemelen sanat eleştirisi de ölmemiştir.


Portre fotoğrafı: Naif Baran

Bu röportaj Grazia Türkiye’nin 9-15 Eylül sayısında yayınlanmıştır.